روش تحقیق کیفی: منبع آزمون دکتری علوم اجتماعی، مدیریت

تحقیق کیفی روشی است برای دستیابی به درک عمیق‌تر از هر آنچه که در حال تحقیق درباره آن هستید. این روش به شما درک درستی از وقایع، داده‌های مربوط به گروه‌های انسانی یا اجتماعی و الگوهای گسترده در پشت پدیده‌ای که در حال تحقیق درباره آن هستید، می‌دهد.
تعریف تحقیق کیفی (پژوهش کیفی)
پژوهش کیفی شامل گردآوری و تحلیل داده‌های غیرعددی برای شناخت مفاهیم، دیدگاه‌ها و تجارب مختلف است. منظور از داده‌های غیرعددی مواردی مانند متن، صوت، تصویر یا ویدیو است. تحقیقات کیفی بر منابع دسته اول برای گردآوری اطلاعات و داده‌ها، اتکا دارند.

پژوهش کیفی رویکردی است برای مطالعه پدیده‌ها در بستر طبیعی آن‌ها، با هدف درک ژرف، تفسیر معانی، و کشف الگوهای معنایی و اجتماعی از خلال دیدگاه مشارکت‌کنندگان. این نوع پژوهش بیشتر بر فرآیندها، بافت، معنا و تجربه انسانی تمرکز دارد تا بر سنجش کمّی یا تعمیم آماری.
آرش حبیبی

پژوهش کیفی نوعی پژوهش است که با هدف گردآوری و تحلیل داده‌های غیرعددی انجام می‌شود تا درکی از واقعیت اجتماعی افراد، از جمله نگرش‌ها، باورها و انگیزه‌های آن‌ها به دست آید.
پژوهش کیفی روشی برای کاوش و شناخت عمیق رفتار، تجربه‌ها و پدیده‌های اجتماعی انسانی است. این نوع پژوهش بر کاوش «چرایی» و «چگونگی» دیدگاه‌ها، نگرش‌ها و انگیزه‌ها تمرکز دارد، نه صرفاً اندازه‌گیری و شمارش آن‌ها.

طرح پژوهش کیفی
نخستین گام در روش پژوهش (تحقیق) شناسایی و انتخاب رویکرد یا طرح پژوهش است که سه حالت دارد:

طرح پژوهش کمی
طرح پژوهش کیفی
طرح پژوهش آمیخته
هدف یک طرح پژوهش کیفی، شناسایی، طبقه‌بندی و استخراج مفاهیم براساس مطالعه متون علمی، تجربه زیسته یا دیدگاه خبرگان است.

در حوزه مدیریت و علوم اجتماعی، پژوهش کیفی به‌عنوان رویکردی کلیدی برای فهم پدیده‌های انسانی، سازمانی و فرهنگی جایگاه ویژه‌ای دارد. بسیاری از مسائل این حوزه‌ها، پیچیده، زمینه‌مند و معناساز هستند و نمی‌توان آن‌ها را صرفاً با رویکردهای کمّی و فرضیه‌محور تحلیل کرد.

فلسفه پژوهش کیفی
به زعم دی‌مایرز (ترجمه حیدرزاده و مریخی، ۱۴۰۰) طرح پژوهش کیفی یک الگوی ساختارمند است که با تعیین فلسفه پژوهش آغاز می‌شود. همچنانکه ساندرز (۲۰۰۹) نیز در الگوی شش‌لایه‌ای که با عنوان پیاز پژوهش شناخته می‌شود نخستین لایه هر پژوهشی را تعیین فلسفه پژوهش می‌داند.

طرح پژوهش کیفی
طرح پژوهش کیفی (دی‌مایرز، ۱۴۰۰ : ۵۳)

فلسفه پژوهش می‌تواند مبتنی بر پادایم‌های زیز باشد:

عقل‌گرایی
اثبات‌گرایی
تفسیرگرایی
انتقادی
البته دی‌مایرز از عقل‌گرایی صرف‌نظر کرده است و عمده تمرکز او بر سه رویکرد دیگر است. همچنین باید این مسئله روشن شود که همیشه پژوهش‌های کیفی مبتنی بر پارادایم تفسیری نیست. پژوهش کیفی می‌تواند با روش اثبات‌گرایی یا انتقادگرایی صورت گیرد. پژوهشگر پیش از هرچیزی باید فلسفه پژوهشی خود را روشن کند و چگونگی معرفت‌شناختی خود را تبیین نماید.

پس از آنکه شیوه شناخت و دستیابی به معرفت پیرامون پدیده مورد بررسی، تعیین شد باید نوع پژوهش مشخص شود. پژوهش می‌تواند با هدف بنیادی، کاربردی یا کاربردی-توسعه‌ای صورت گیرد. در یک پژوهش کیفی اگر هدف دستیابی به تازه‌هایی در علم و معرفت باشد در دسته پژوهش‌های بنیادی قرار می‌گیرد. اگر هدف پاسخ به یک مسئله باشد پژوهش کاربردی خواهد بود و اگر به توسعه یک رویکرد، نظریه یا مدل کمک کند در دسته پژوهش‌های کاربردی-توسعه‌ای قرار خواهد گرفت.

انواع تحقیق کیفی
روش‌های گوناگونی برای انجام پژوهش‌های کیفی وجود دارد. در یک دسته‌بندی کلی می‌توان آنها را به دو دسته تقسیم کرد:

روش‌های کیفی مبتنی بر تحقیق کتابخانه‌ای و پیشینه پژوهش
روش‌های کیفی مبتنی بر انواع مصاحبه در تحقیق کیفی
پرکاربردترین روش‌های مبتنی بر مطالعه متون عبارتند از:

هرمنوتیک (زندشناسی)
مرور سیستماتیک (نظام‌مند)
فراترکیب (متاسنتز)
فراتحلیل (متاآنالیز)
پرکاربردترین روش‌های مبتنی بر مصاحبه عبارتند از:

تحلیل مضمون (تم)
تحلیل محتوا
روش داده‌بنیاد (گراندد تئوری)
پدیدارشناسی
آینده‌پژوهی