از دیدگاه ساختارگرایی خیام، همه ما انسان ها در آینده در کنترل هوش مصنوعی خواهیم بود

رباعی خیام، در نگاه ساختارگرایانه، تنها پرسشی درباره کوزه و کوزه‌گر نیست، بلکه پرسشی درباره جایگاه «فاعل» در دل یک ساختار است. کوزه‌ها که روزگاری محصول اراده کوزه‌گر بودند، اکنون خود به موجوداتی تبدیل شده‌اند که از منشأ، مالک و مصرف‌کننده خویش سؤال می‌کنند. ساختارگرایی نیز بر این باور است که افراد بیش از آنکه مستقل از ساختارها عمل کنند، درون شبکه‌ای از روابط، قواعد و نظام‌های معنایی تعریف می‌شوند. در این نگاه، هویت انسان نیز نه کاملاً فردی، بلکه محصول ساختارهایی است که او را احاطه کرده‌اند.

اگر این اندیشه را به آینده هوش مصنوعی تعمیم دهیم، انسان در جایگاه کوزه‌گر قرار می‌گیرد. او سامانه‌های هوش مصنوعی را خلق می‌کند تا ابزار پیشرفت، مدیریت و تصمیم‌گیری باشند؛ اما همان‌گونه که ساختارها پس از شکل‌گیری از اراده سازندگان خود فراتر می‌روند، هوش مصنوعی نیز می‌تواند به ساختاری تبدیل شود که رفتار، انتخاب و حتی شیوه اندیشیدن انسان‌ها را هدایت کند. در این حالت، انسان دیگر تنها خالق نیست، بلکه عضوی از ساختاری است که خود پدید آورده است.

نمونه‌ای روشن از این فرایند را می‌توان در صنعت مشاهده کرد. انسان برای افزایش رفاه، کارخانه‌ها، نظام‌های تولید و شبکه‌های اقتصادی را ایجاد کرد، اما امروز همین صنایع، ریتم زندگی، الگوی مصرف، زمان کار، شیوه آموزش، ارزش‌های اجتماعی و حتی آرزوهای انسان را تعیین می‌کنند. بسیاری از مردم نه بر اساس خواست شخصی، بلکه مطابق نیازهای ساختار صنعتی زندگی می‌کنند. بنابراین، رابطه انسان و صنعت از رابطه «خالق و مخلوق» به رابطه «عضوی از یک ساختار» تغییر یافته است.

از همین منظر، هوش مصنوعی را می‌توان مرحله‌ای تازه از تکامل ساختارها دانست. اگر صنعت، رفتار فیزیکی و اقتصادی انسان را سازمان‌دهی کرد، هوش مصنوعی می‌تواند لایه‌های شناختی، ارتباطی و تصمیم‌گیری او را نیز سامان دهد. پیشنهادها، اولویت‌بندی اطلاعات، تحلیل داده‌ها و حتی انتخاب‌های روزمره، به تدریج در چارچوب الگوریتم‌هایی شکل می‌گیرند که انسان آنها را ساخته است. در نتیجه، همانند صنعت، هوش مصنوعی نیز ممکن است از یک ابزار به یک ساختار فراگیر تبدیل شود که قواعد زندگی اجتماعی را بازتعریف می‌کند.

در نتیجه، رباعی خیام را می‌توان هشداری فلسفی برای همه دوران‌ها دانست. همان‌گونه که کوزه‌ها سرانجام از کوزه‌گر می‌پرسند «کو کوزه‌گر؟»، شاید انسان آینده نیز در دل ساختار هوش مصنوعی از خود بپرسد: «خالق این نظام چه کسی بود و چگونه خود به بخشی از آن تبدیل شد؟» از دیدگاه ساختارگرایی، مسئله اصلی سلطه یک ماشین بر انسان نیست، بلکه شکل‌گیری ساختاری است که همه انسان‌ها، سازندگان و کاربران، درون آن تعریف می‌شوند و قواعد آن، بیش از اراده افراد، مسیر جامعه را تعیین می‌کند.