یلدا یعنی چه؟ و از کجا آمده است؟

واژه‌ی “یلدا” ریشه‌ای در زبان سریانی دارد و به معنای “تولد” یا “زایش” است. این واژه به‌طور خاص به تولد و زایش خورشید اشاره دارد، زیرا در باورهای کهن، شب یلدا طولانی‌ترین شب سال و نقطه‌ای است که پس از آن روزها به تدریج بلندتر می‌شوند و خورشید “زاده” می‌شود. در واقع، این شب را به عنوان نمادی از پیروزی روشنایی بر تاریکی و امید بر ناامیدی می‌دانند.

ریشه‌ی جشن یلدا به آیین‌های کهن ایرانیان باستان بازمی‌گردد که در آن زمان، خورشید و روشنایی جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ و زندگی مردم داشتند. این باورها به فرهنگ میتراییسم (آیین مهرپرستی) نیز مرتبط است؛ در این آیین، خورشید به عنوان ایزدی پرقدرت و جاودانه پرستش می‌شد و شب یلدا به عنوان تولد دوباره‌ی خورشید و آغاز نور و گرما جشن گرفته می‌شد.

به همین دلیل، یلدا تنها یک شب طولانی نیست؛ بلکه جشنی است که یادآور گذار از تاریکی به روشنایی و نماد پایداری، امید و بازگشت نور است. «یلدا» برگرفته از واژه‌ای سریانی به معنای «زایش» و یا «تولد» است. در قرن ۳ میلادی، میترا پرستان این اصطلاح را به ویژه در اشاره به شبی که الهه میترا در آن متولد شده بود، به کار گرفته و از آن استفاده می‌کردند. اما چطور ممکن است یک نام سریانی (زبانی با ریشه سامی) بر یک جشن ایرانی (با ریشه هندواروپایی) گذاشته شود و به این نام شناخته شود؟

همانطور که اشاره شد که نام «یلدا» در زبان سریانی اشاره به تولد میترا دارد که یک خدای بسیار کهن در فرهنگ مردمان هندواروپایی (از جمله ایرانی ها) بود. پس تولد این خدای بزرگ باید در منابع دینی و مکتوب این اقوام نیز مورد اشاره قرار گرفته باشد. با این حال اصطلاح اصلی اوستایی (دوره زرتشت) و پارسی باستان (دوره هخامنشیان) برای این جشن ناشناخته است.

در کشور ما، هموطنان لر و بختیاری، بر این عقیده‌اند که یلدا ترکیبی از دو کلمه‌ی یل به معنای زرنگ و دا به معنی مادر است. بنابراین طبق این تعریف کلمه‌ی یلدا به معنی مادر زرنگ است که البته به زمستان اشاره دارد. برخی از این هموطنان بخش اول کلمه، یا همان یل را به معنای بزرگ،دراز،طولانی،عظیم ،تنومند و واژه دا را نیز معادل دی و به معنای مادر در نظر می‌گیرند. با این تعریف می‌توان یلدا را به معنی آغاز ماه مادر(دی‌ماه)، یا مادر تمام ماه ها وفصل های سال تفسیر کرد. در این تفسیر دی ماه، در واقع ماه درد، رنج، سرما ،فراوانی نعمت برف وباران است.

در برخی از منابع اعتقاد بر این است که در زبان فارسی میانه (دوره اشکانی و ساسانی)، این شب به «زایش مهر» موسوم بوده است. از سوی دیگر اصطلاح فارسی «شب چله»، به نظر می‌رسد اصطلاحی نسبتاً جدید باشد.

شب چله:
شب چله هم که مترادف شب یلداست از آن رو به کار گرفته شده که چهل روز اول زمستان را «چله بزرگ» و بیست روز بعد از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند. مشخص نیست که کلمه «یلدا» از چه زمانی به زبان فارسی وارد شده است. این موضوع به اعتقاد برخی کارشناسان به اولین جوامع مسیحی بازمی گردد که به علت تعقیب در امپراتوری روم در قرون اول میلادی به قلمرو ایران پناه آورده بودند. این جوامع که اغلب سریانی (و یا حتی ایرانی بوده اند) با فرهنگ میترایی آشنا و حتی آن را با اعتقادات جدید مسیحی خود نیز ترکیب کرده بودند. به دنبال ظهور اسلام و مسلمان شدن ایرانیان، احتمالا نام زرتشتی این جشن فراموش شد و نام سریانی آن که با فرهنگ مسیحی در ارتباط بود باقی ماند.

این جشن در میان ایرانیان از یک جشن عمومی به شکل یک جشن خانگی و خانوادگی باقی ماند. ايرانيان قديم شادي و نشاط را از موهبت هاي خدايي و غم و اندوه و تيره دلي را از پديده هاي اهريمني مي پنداشتند.