سازمان های مردم نهاد و سیاستگذاری از نگاه دکتر الوانی

سازمان های مردم نهاد یكی از اركان دستیابی به توسعه پایدار و تحقق مردمسالاری دینی هستند و دولت در شرایط سخت امروز، باید بیش از گذشته به سازمان های مردم نهاد باسابقه و خوشنام اعتماد كرده و شرایط را برای فعالیت بیشتر این سازمان ها مهیا نماید.

امروزه سازمان های مردم نهاد، نقشی بی بدیل در تحقق توسعه پایدار در كشورهای مختلف جهان دارند و مشاركت گسترده شهروندان در چنین سازمان هایی باعث شده است تا بسیاری از مسائل و مشكلات در جوامع مختلف، بدون دخالت دولت ها، برطرف گردد.
نقش برجسته سازمان های مردم نهاد در حوزه هایی همچون آموزش و پرورش، بهداشت و درمان، فقرزدایی، حفاظت از محیط زیست، حفظ میراث فرهنگی، مبارزه با خشونت و آسیب های اجتماعی و همچنین حمایت كودكان و آسیب دیدگان اجتماعی، در سال های اخیر بیش از پیش افزایش یافته است و هر كشوری كه سازمان های مردم نهاد فعال تری داشته باشد، می تواند با سرعت بیشتری بر چنین مشكلاتی غلبه نماید.
حال این سوال از سوی بسیاری طرح می شود كه «سازمان مردم نهاد» به واقع چیست؟ و چگونه سازمان های مردم نهاد می توانند در شرایط امروز كشور ما، فعال تر و اثرگذارتر باشند؟

** تعریف سازمان مردم نهاد
در تعریف سازمان ملل از سازمان مردم نهاد و غیردولتی، آمده است: سازمان غیردولتی به هر گروه غیرانتفاعی و داوطلبانه از شهروندان گفته می شود كه در سطوح محلی، ملی یا بین المللی سازمان دهی شده باشند.
در تعریف سازمان ملل و توصیف نقش سازمان های مردم نهاد می خوانیم: سازمان های غیردولتی به وسیله مردمی با علاقه مشترك اداره می شوند، انواع خدمات و كارهای خیریه انجام می دهند، نگرانی شهروندان را به اطلاع دولت ها می رسانند، سیاست ها را بازبینی می كنند و مشاركت سیاسی را در سطح اجتماعی تشویق می كنند. آن ها تحلیل ها و نظرات كارشناسی را فراهم می نند، به مثابه سازوكارهای اولیه اخطار انجام وظیفه مینمایند، به بازبینی و اجرای توافق های بین المللی كمك می كنند و غالباً حول محور موضوعات جمعی مانند حقوق بشر، محیط زیست و بهداشت سازمان دهی شده اند.
در قانون مصوب هیئت دولت كه در تاریخ 8 مرداد ماه 1384 به تصویب رسیده است نیز سازمان های مردم نهاد چنین تعریف شده است: سازمان غیردولتی كه در این آئین‌نامه «سازمان» نامیده می‌شود، به تشكل هایی اطلاق می‌شود كه گروهی از اشخاص حقیقی یا حقوقی غیرحكومتی به صورت داوطلبانه با رعایت مقررات مربوط تأسیس شده و دارای اهداف غیرانتفاعی و غیرسیاسی می‌باشد. همین قوانین و تعاریف چند نكته را مشخص می كنند:
اول آن كه سازمانی را می توان مردم نهاد نامید كه افرادی غیرحكومتی و غیردولتی و بدور از دخالت دولتی یا سازمان های حكومتی، آن را بنیانگذاری و اداره نمایند. سازمان مردم نهاد، یك سازمان مستقل از دولت است؛ اما طبیعی است كه باید براساس قوانین كشور دست به فعالیت بزند. غیردولتی بودن همچنین به این معنا است كه یك سازمان مردم نهاد نمی تواند از دولت كمك مالی دریافت نماید یا بودجه دولتی داشته باشد. هر چند طبق قانون می تواند هزینه خدماتی را كه عرضه می كند را دریافت نماید.
دوم آن كه سازمان مردم نهاد نمی تواند اهدافی سیاسی داشته باشد، به نفع سیاستمداران، احزاب یا تشكیل ها سیاسی فعالیت نماید یا در راستای منافع سیاسی یك جریان سیاسی خاص عمل نماید. سازمان مردم نهاد باید غیرسیاسی باشد.
سومین نكته آن است كه سازمان مردم نهاد بایستی غیرانتفاعی باشد. غیر انتفاعی به این معنا است كه هیچكدام از بنیان گذاران، اداره كنندگان یا اعضای این سازمان، حق كسب نفع مالی از چنین سازمانی را ندارند. سازمان مردم نهاد می تواند در ازای هزینه ها یا خدماتی كه ارایه می كند، پول دریافت كند؛ اما این پول تنها باید هزینه ها را جبران نماید و نباید باعث كسب سود شود. این قانون تا آن جا اهمیت دارد كه پس از انحلال یك سازمان مردم نهاد، اعضا، كاركنان یا مدیران آن نمی توانند منابع مالی سازمان را میان خود تقسیم نمایند.
چهارمین ویژگی سازمان مردم نهاد، داوطلبانه بودن فعالیت در آن است. هیچكس را نمی توان به اجبار یا در ازای حقوق رسمی، در یك سازمان مردم نهاد به كار گمارد. سازمان مردم نهاد می تواند مبالغی را برای خرید خدمات یا امكانات هزینه كند؛ اما اعضای ان نمی توانند به چنین سازمانی به صورت یك شغل یا منبع مالی نگاه كنند.
پنجم آن كه سازمان مردم نهاد، بایستی سازمان باشد بدین معنا كه مانند هرسازمانی نیازمند اساسنامه، ثبت رسمی در مراكز قانونی، هیئت مدیره و دفتر است. از همین رو نمی توان گروهی را كه به صورت غیر رسمی و غیر سازمانی، در قالب محفل یا هئیت فعالیت هایی عامه المنفعه را انجام می دهند را سازمان مردم نهاد خواند.
این پنج ویژگی؛ غیر دولتی بودن، غیر سیاسی بودن، غیرانتفاعی بودن، داوطلبانه بودن و سازمان بودن، ویژگی های ضروری هر سازمان مردم نهادی هستند. با توجه به همین موارد است كه تشكل های كارگری، سندیكاها، احزاب سیاسی، مدارس غیرانتفاعی، آموزشگاه های علمی آزاد یا مانند آن در ذیل سازمان های مردم نهاد قرار نمی گیرند.

** حوزه دخالت سازمان های مردم نهاد
بطور معمول سازمان های مردم نهاد می توانند در بخش های مختلفی فعالیت داشته باشند. بر طبق قانون رسمی در كشور، سازمان های مردم نهاد می توانند در حوزه های «ارائه خدمات امدادی مورد نیاز دستگاههای دولتی و عمومی غیردولتی»، «اظهارنظر و پیشنهاد راهكارهای مناسب»، «كمك به اجرای برنامه‌ها و پروژه‌های دستگاههای دولتی و عمومی غیردولتی از طریق توافق و تفاهم با آنها»، «برگزاری اجتماعات و راهپیماییها در جهت تحقق اهداف سازمان»، «انتشار نشریه»، «انجام هرگونه عملیات دیگر برای تأمین اهداف مقرر در اساسنامه سازمان» و «حق دادخواهی در مراجع قضایی و شبه قضایی» فعالیت نمایند.
این قوانین به سازمان های مردم نهاد اجازه می دهد تا طیف وسیعی از فعالیت ها را صورت دهند: در حوزه های مختلف به سازمان های دولتی مشاوره دهند، در مورد مسائل مختلف اظهار نظر كرده و اطلاع رسانی نمایند، اجتماعاتی را تشكیل داده و در مورد مسائل و مشكلات مباحثی را در سطح عمومی جامعه طرح نمایند، نشریه منتشر كرده یا تارنما تاسیس نمایند و حتی در مسائل مختلف، حق شكایت و دادخواهی دارند و می توانند در صورتی كه تخلفی را مشاهده نمایند، به مراجع قضایی مراجعه نمایند.

** نقش سازمان های مردم نهاد در پیشرفت جامعه
در مورد نقش سازمان های مردم نهاد در پیشرفت كشور، تحقیقات فراوانی صورت پذیرفته است. در گزارش مركز پژوهش های مجلس با عنوان «سازمان های مردم نهاد، ركن سوم توسعه پایدار» كارویژه های سازمان های مردم نهاد مواردی همچون: « حلقه واسط میان جامعه و حكومت، اولویت بندی تقاضاهای اجتماعی، مشاوره به حكومت، نقد عملكرد حكومت، تاثیرات فعالیت های سازمان های مردم نهاد بر نهادهای دولتی، ارتقای سطح فرهنگ مشاركت عمومی، افزایش آگاهی های اجتماعی مردم، توان بالا برای جذب نخبگان اجتماعی، ایجاد هماهنگی و انسجام اجتماعی و كاهش خشونت های اجتماعی» ذكر شده است.
در سال های اخیر سازمان های مردم نهاد در ایران در بسیاری از حوزه ها تاثیرگذار بوده اند. مبارزه با بیماری ها و حمایت از بیماران خاص همچون كودكان سرطانی، بیماران ام.اس، كودكان مبتلا به اوتیسم، حمایت از معلولین، بیماران مبتلا به ایدز، حمایت از جانبازان شیمیایی و مانند آن طیف وسیعی است از حوزه فعالیت ده ها سازمان مردم نهاد فعال در بخش بهداشت و درمان كشور.
سازمان های مردم نهاد در ایران همچنین در حوزه درمان اعتیاد و بازتوانی معتادان، حمایت از زندانیان و خانواده های آنان، حمایت و آموزش كودكان كار و خیابان، حمایت از آسیب دیدگان اجتماعی و كودكان محروم از تحصیل، كمك مالی و غذایی به نیازمندان و مواردی مشابه نیز بسیار فعال بوده و كارنامه درخشانی داشته اند.
سازمان های مردم نهاد علمی نیز در كشور بسیار فعال هستند. سازمان های مردم در حوزه علم و فناوری فعال بوده و با برگزاری نشست ها و همایش ها، كارگاه های آموزشی و علمی، باعث پیشرفت علمی كشور شده و می توانند به دولت خدمات و مشاوره های علمی در حوزه های مختلف ارایه دهند.
حوزه هنر نیز محل فعالیت كانون ها و تشكل های مردم نهادی است كه با هدف ترویج هنر و فرهنگ ایرانی و اسلامی تشكیل شده اند. برخی از این انجمن ها دست به كار حفظ و حراست از میراث فرهنگی ملموس و ناملموس شده اند، برخی دیگر به پاسداشت زبان فارسی همت گماشته اند، گروهی دیگر از این سازمان ها مشغول ترویج فرهنگ و عرفان اسلامی هستند و تعدادی دیگر نیز از دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران حفظ و حراست می نمایند.
سازمان های مردم نهاد همچنین در زمان بحران ها و حوادث طبیعی و انسانی نیز مشاركتی فعالانه دارند. بطور مثال در زلزله سال گذشته كرمانشاه، موسسات مردم نهاد بسیاری به جمع آوری كمك های مادی و معنوی برای زلزله زدگان اقدام كرده و با حضور در منطقه به تسكین آلام و دردهای مردم اقدام و به آموزش و حمایت از آنان همت گماشتند و همچنان نیز در آن مناطق حضوری فعال دارند.

** سازمان های مردم نهاد و تحقق شعار مردم سالاری دینی
حضور سازمان های مردم نهاد، می تواند موجب كاهش تصدی گری دولتی شود. سازمان های مردم نهاد در بسیاری از حوزه ها قادر هستند تا حضور یابند و مسائل و مشكلات را بدون دخالت یا هزینه های دولتی حل نمایند. به ویژه زمانی كه اعتماد و ارتباط انسانی حرف اول را می زند. تجربه حضور سازمان های مردم نهاد برای كمك به آسیب دیدگان اجتماعی از جمله چنین تجاربی است. بطور مثال درمان هزاران مصرف كننده مواد مخدر در طی سال های اخیر تنها با تلاش سازمان های مردم نهاد ممكن شد و این سازمان ها توانسته اند كارنامه خوبی در این بخش از خود بجای گذارند. كمك به كودكان بیمار نیز بخش دیگری است كه با فعالیت ده ها سازمان مردم نهاد، باعث حمایت از كودكان مبتلا به بیماری های سخت و یاری خانواده های آنان شده و اكنون بسیای از شهروندان به صورت داوطلبانه با چنین سازمان های مردم نهادی همكاری می نمایند. اتفاقی كه اگر قرار بود توسط دولت انجام دهد، بایستی میلیاردها ریال بودجه و ده ها هزار ساعت نیرو صرف آن می شد؛ اما با كمك سازمان های مردم نهاد، آلام بسیاری تسكین داده شده است.
در شرایط تحریم نیز سازمان های مردم نهاد می توانند مشاركت بیشتری در حوزه های مختلف داشته و ضمن دفاع از حقوق ملت ایران در مجامع جهانی مختلف، به دولت در برداشتن موانع و مشكلات پیش روی جامعه كمك و یاری نمایند. سازمان های مردم نهاد ایرانی می توانند پرچمدار صلح و دوستی ایرانیان در مجامع جهانی باشند و تبدیل به سفیران حسن نیت و فرهنگ ایرانی -اسلامی تبدیل شوند.
چنین امری بی شك نیازمند اعتماد هرچه بیشتر میان سازمان های مردم نهاد و سازمان های دولتی است. بوروكراسی دست و پا گیر، قوانین پیچیده و نبود برنامه مشخص از سوی دولت برای استفاده از توان سازمان های مردم نهاد، موانعی هستند كه با برطرف شدن آن ها می توان امیدوار بود این سازمان ها و به ویژه سازمان های مردم نهاد ریشه دار و باسابقه فعالتر شده و برای رسیدن به كشوری پیشرفته و توسعه یافته فرصتی مناسب فراهم گردد. اعتماد شرط اول دستیابی به این هدف است و به ویژه خواسته سازمان های مردم نهاد خوشنام آن است كه دولت پس از گذشت 10 تا 20 سال از فعالیت برخی از این سازمان ها، بیش از دهه های 1370 و 1380 به آنان اعتماد كرده و فرصت فعالیت را برای این سازمان ها مهیا نماید. امری كه نیازمند عزم جدی دولت است.